Архітэктура

На працягу сваёй гісторыі беларускі народ стварыў высокаразвітую і арыгінальную архітэктуру. Якія захаваліся звесткі аб помніках манументальнага, у прыватнасці, культавага дойлідства Беларусі (матэрыялы аб шматлікіх з іх маюцца ў беларускіх архівах) сведчаць аб майстэрстве яго стваральнікаў, дэманструюць адметныя рысы архітэктурна-мастацкіх плыняў і дасягненняў сваёй эпохі. Яны таксама адлюстроўваюць асаблівасці гістарычнага развіцця беларускіх земляў і кажуць аб верацярпімасці беларускага народа і шматстатнасці рэлігійных канфесій, існавалых адначасова або ў розныя перыяды на тэрыторыі Беларусі (паганства, праваслаўе, вуніяцтва, каталіцызм, пратэстанцызм, мусульманства, юдаізм).

У дахрысціянскай архітэктуры былі распаўсюджаныя капальні - адмысловыя пляцоўкі з ідаламі, якія абносілі агароджамі і серпападобнымі равамі для распальвання агню. З прыняццем хрысціянства, сталага нараўне з развіццём гарадоў першапрычынай фармавання новых кірункаў у дойлідстве, з’явіўся такі тып будынкаў як каменны крыжова-купальны храм, пабудаваны з тонкай квадратнай цагліны - плинфы. У Х-ХI стст. храмы на беларускіх землях будавалі пераважна майстры, запрошаныя з Візантыі. Першым з ліку выбітных культавых будынкаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі можна лічыць Сафійскі сабор у Полацку(*), закладзены паміж 1044 і 1066 гг. Пабудаваны ён з Плінфы ў тэхніцы з так званым утоеным побач. Ужо ў гэтым помніку былі закладзеныя засноўвалыя прынцыпы мясцовай архітэктурнай школы, якія выявіліся ў цэнтрычна-пірамідальнай кампазіцыі архітэктурных формаў. Верагодней усяго, такія прынцыпы з’явіліся пад уздзеяннем мясцовых будаўнічых традыцый, якія склаліся яшчэ ў драўляным народным дойлідстве.

Спаса_Ефрасінеуская царква На аснове традыцый візантыйскай архітэктуры пад уплывам формаў Полацкага Сафійскага сабора ў ХII у. сфармавалася самабытная Полацкая школа дойлідства. Найболей значныя будынкі ўяўлялі Пятніцкая і Барысаглебская царквы Бельчынскага Барысаглебскага кляштара ў прыгарадзе Полацку, Спаса-Ефрасінеуская царква Полацкага Спаса-Ефрасінеускага кляштара(*), Дабравешчанская царква ў Віцебску(*). Барысаглебская (Каложская) царква

Адрознівалася своеасаблівасцю і якая склалася ў гэты час Гарадзенская школа дойлідства: Ніжняя, Барысаглебская (Каложская)(*), Прычыстенскія  цэрквы ў Гародню і т.д.

Са другой паловы ХIII - пачаткі ХIV у. пачаўся новы этап у развіцці беларускага дойлідства. Яго асаблівасці вызначаліся сацыяльна-эканамічнымі, палітычнымі і культурна-рэлігійнымі ўмовамі, у якіх знаходзілася Беларусь у складзе Вялікага княства Літоўскага. Найважным і найболей даступным матэрыялам для будаўніцтва заставалася дрэва. З яго ўзводзіліся не толькі жылыя будынкі, але і замкі, палацы, храмы, кляштары. Нараўне з гэтым развівалася і каменнае культавае дойлідства. У ХIV - XV стст. на тэрыторыі Беларусі яно захоўвала найважныя рысы дойлідства заходніх земляў Русі ХI-ХIII стст. Але ў новых гістарычных умовах атрымала некалькі іншы кірунак развіцця, што было звязана з дасягненнямі тэхнікі будаўніцтва і вызначаным пераасэнсаваннем формаў заходнееўрапейскай архітэктуры - готыкі і рэнесансу, а пачынальна з канца ХVI у., і барока. Храмы Беларусі ХIV-XV стст. адрозніваліся ад крыжова-купальных старажытнарускіх будынкаў у канструктыўным стаўленні, а таксама тым, што ў большасці выпадкаў уяўлялі сабой тып зальной базілікі.

Царква ў СЫНКОВіЧАХВ канцы XV - пачатку XVI у. у Беларусі ўзнікае арыгінальны тып абароннага Мураваная царква храма, фланкаванага чатырма кутнімі вежамі. Адным з першых абаронных храмаў Беларусі стаў Сафійскі сабор у Полацку, перабудаваны ў 1494 - 1505 гг. у храм - крэпасць. Культавыя будынкі абароннага тыпу прадстаўленыя таксама цэрквамі ў Сынковічах(*) Зэльвенскага раёна (канец XV - пачатак XVI у.) і ў Мураванцы(*) Шчучынскага раёна Гарадзенскай вобласці (паміж 1516 і 1542 гг) , якія ўяўляюць сабой прыклад таго, як пад уплывам готыкі і рэнесансу паступова трансфармаваліся традыцыі дойлідства заходніх земляў Русі.

Траецкі касцёл у традыцый мясцовага абароннага дойлідства з візантыйскім і заходнееўрапейскім уплывам спрыяла фармаванню ярка выяўленага самабытнага характару культавага дойлідства беларускай готыкі. Са будаўніцтвам першых каталіцкіх храмаў у беларускую архітэктуру прыўнесены яшчэ адзін тып культавага будынка, які ўвабраў у сябе рысы цэнтральнаеўрапейскай готыкі. Найстаражытныя каменныя касцёлы на тэрыторыі Беларусі мелі рысы крэпасцяў. У архітэктуры пераважалі гатычныя формы. Акрамя чатырохслуповая цэркваў - крэпасцяў, да беларускай готыкі ставяцца некалькі бязвежавых культавых будынкаў канца XV - пачаткі XVI у.: Уселюбскі касцёл ва Уселюбе Наваградскага раёна Гарадзенскай вобласці, Траецкі касцёл у Ишкольди (*) Баранавіцкага раёна Бресткой вобласці, Наваградская Барысаглебская царква.

У сярэдзіне XVI у. з распаўсюджваннем Рэфармацыі пачалося актыўнае будаўніцтва пратэстанцкіх храмаў (рэфармацкія храмы, або “ккельвініцкія зборы”), таксама былі прыстасаваныя да абаронных патрэб. Паказальным прыкладам такога храма з’яўлялася Спаса-Праабражэнская царква ў Заслаўлі Менскага раёна, пабудаваная ў сярэдзіне XVI у. як кальвініцкі збор. рэфарматарскія храмы своеасаблівыя па архітэктуры. Яны не падобныя на касцёлы і значна адрозніваюцца ад праваслаўных цэркваў. Збліжаюць іх з апошнімі некаторыя рысы планаў і агульны абаронны характертроіцкі касцёл у Чернауцах

У другой палове XVI у. у беларускай архітэктуры ўсё больш пачынаюць выяўляцца рысы рэнесансу. Прыкладам спалучэння гатычнай і рэнесанснай архітэктуры з’яўляецца Траецкі касцёл у Чернавчицах(*) Брэсцкага раёна.

У апошняй чвэрці XVI у. у манументальнай архітэктуры Беларусі з’яўляецца першы будынак у стылі барока - касцёл езуітаў у Нясвіжы (1587-1593 гг.), паўтаралы ў агульных рысах храм Ці Джезу ў Рыме. Запазычаныя з Італіі архітэктурныя формы яшчэ доўга спалучаліся ў мясцовым дойлідстве з элементамі готыкі і рэнесансу.

Абвастрэнне рэлігійна-палітычнага дужання ў першай палове XVII у., суперніцтва паміж уніятамі, каталікамі і праваслаўнымі вяло ў сферы культавага будаўніцтва да выкарыстання найболей выразных архітэктурных сродкаў барока і сінтэзу іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі. Як вынік на працягу XVII-XVIII стст. сфармавалася своеасаблівая архітэктурна-мастацкая сістэма беларускага барока, асноўнай базай для развіцця якога з’явілася культавая архітэктура.

У перыяд ранняга барока (першая палова XVII у.) архітэктура фасадаў культавых будынкаў мела невялікі набор дэкаратыўных элементаў. У эпоху спелага і позняга барока (другая палова XVII - 80-е гг. XVIII у.) адзначаецца дзяленне фасадаў, уводзіны ляпніны, архітэктурныя дэталі становяцца лёгкімі і хупавымі. Адным з культавых будынкаў гэтага перыяду з’яўляецца, напрыклад, Мікалаеўскі сабор у Віцебску(*) (1716 г.). Шырока выкарыстоўваюцца ў сярэдзіне XVIII у. дэкаратыўныя матывы ракако. Архітэктурна-мастацкая сістэма позняга барока ў манументальным дойлідстве Вялікага княства Літоўскага (асноўную частку Сафійскі сабор у Полоцкекоторого складалі беларускія землі) атрымала ў мастацтвазнаўстве назоў “віленскага барока”. Яго рысы найболей ярка выказаліся ў культавых будынках уніятаў. Напрыклад, Сафійскі сабор у Полацку(*) (1738 - 1760 гг., пабудаваны на падмурку. разбуранага ў пачатку XVIII стагоддзі праваслаўнага храма), цэрквы і кляштары базыліянінаў у Березвечье Глубокскага раёна Віцебскай вобласці (1756 - 1779 гг.), Борунах Ашмянскага раёна Гарадзенскай вобласці (1747 - 1754 гг.), Талачыне Віцебскай вобласці (1769 - 1779 гг.), Багаяўленская і Крыжаўзвіжанская царквы ў Жыровічах Слонімскага раёна Гарадзенскай вобласці (1769 г.), Васкрасенская царква ў Віцебску (1772 г.) і іншыя.

Праваслаўныя храмы XVII-XVIII стст. вельмі разнастайныя па сваёй архітэктуры, пры гэтым як каменным, так і драўляным іх узорам уласцівыя агульныя планавыя і кампазіцыйныя рашэнні. Крыжова-купальныя каменныя цэрквы былі асноўным тыпам манументальных праваслаўных храмаў Беларусі XVII -XVIII стст. Нараўне з імі будаваліся і цэрквы безкупольныя, уяўлялыя сабой базіліку. Найболей ранняй з гэтага тыпу пабудоў з’яўляецца Петрапаўлаўская, або Екацярынінская царква ў Менску, пабудаваная ў 1612 г.

Вялікую групу культавых будынкаў Беларусі складаюць сінагогі, якія будаваліся пераважна ў XVII-XVIII стст. Існавалі каменныя сінагогі ў Старым Быхаве (пачатак XVII у), Пінску (1640 г.), Слоніме (1642 г.), Наваградку (1648 г.), Століне (канец XVII у.), Клёццы (канец XVIII у.), Іўе (XIX у.) і інш. Асабліва развіта было будаўніцтва драўляных сінагог (напрыклад, у Высокім Камянецкага раёна, Кожан-Мястэчку Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці, Гародня, Волпе Ваўкавыскага раёна, Сопоцкине Гарадзенскага раёна Гарадзенскай вобласці, Нароўлі Гомельскай вобласці і іншыя).

У шматлікіх мястэчках цэнтральнага і пауночна-заходняга рэгіёнаў Беларусі сярод культавых будынкаў меліся таксама татарскія мячэці. Да 1795 г. на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага іх было 23. Акрамя таго, мелася яшчэ 65 татарскіх малельных хат. Вядомыя мячэці пабудовы канца XVIII - пачаткі XX у. у Ляховічах Брэсцкай вобласці, Відзах Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці, Міры Карэліцкага раёна, Наваградку, Слоніме, Іўе Гарадзенскай вобласці, Мядзеле, Клецку, Смілавічах, Аброці, Капыле Менскай вобласці, у Менску(*) і іншыя.

Асноўным будаўнічым матэрыялам у забудове гарадоў і мястэчкаў Беларусі да канца XIX у. было дрэва. На развіццё манументальнага культавага драўлянага дойлідства, пачынальна з XVII у. аказвалі значны ўплыў мастацкія стылі, панавалыя ў каменнай архітэктуры (напрыклад, пры пабудове званіцы ў Шерешеве(*) Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці). У драўляным культавым дойлідстве вызначыліся дзве асноўныя тэндэнцыі развіцця: кансерватыўная, звязаная з устойлівым захаваннем мясцовых традыцый, і наватарская, адбівалая працэс укаранення эстэтычных канцэпцый афіцыйных стыляў. Працэс развіцця формаў у драўляным дойлідстве быў больш складаным, чым у каменным, таму што прадугледжваў не толькі абнаўленне, але і зварот да спадчыны. З гэтым звязаная таксама асінхроннасць развіцця каменнай і драўлянай архітэктуры, запазненне ў апошняй тых тэндэнцый, якія вызначалі афіцыйнае культавае мастацтва свайго часу.

З канца XVIII у. у культавым дойлідстве Беларусі пачынаецца развіццё архітэктуры класіцызму. Найболей раннім з значных будынкаў гэтай эпохі была царква Іосіфа ў Магілёве, пабудаваная ў 1780-1798 гг. і ў 1802 г. указам Сінода пераназваная ў сабор. Сабор Іосіфа, які ўяўляе сабой узор храма-ратонды, атрымалага шырокае распаўсюджванне ў Беларусі, набыў вядомасць як адзін з лепшых узораў класіцызму XVIII у. Яшчэ адзін значны помнік гэтага кірунку - Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі (*) ( 1809 - 1819 гг.). Некаторыя будынкі ранейшых эпох перарабляліся ў стылі класіцызму або жа дапаўняліся яго элементамі , як, напрыклад, касцёл Бязгрэшнага зачацця святой Панны Марыі ў вёсцы Лёса Глубокскага раёна Віцебскай вобласці (*).

У 1830-1840-х гг. пачаўся працэс паступовага заняпаду класічнай архітэктурнай школы, рэзка ўзмацнелы ў сярэдзіне стагоддзя. Помнікам архітэктуры позняга класіцызму з’яўляецца Крыжаўзвіжанскі касцёл у Брэсце(*) (1856 г.). З гэтага часу ў архітэктуры Беларусі прасочваецца шмат розных ідэйна-мастацкіх кірункаў. Першым чынам гэта эклектыка і пазней мадэрн, стыль больш рацыяналістычны. Разам з тым мадэрн суіснаваў з рэтраспектыўнымі, реставраторскими плынямі ў архітэктуры.

Реставраторство ў цэлым прапагандавала архітэктурна-мастацкія формы мінулых стагоддзяў. Храмы, пабудаваныя ў псеўдарускім стылі, эклектычным па сваёй ісце, можна сустрэць у шматлікіх населеных пунктах Беларусі (Уладзімірская царква ў Чыжоуніцы Жабинковского раёна Брэсцкай вобласці (*), цэрквы ў Куляшоуцы і Милаславічах Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці(*)).

У 1870-х гг. Сінодам Рускай Праваслаўнай царквы ў Беларусь было накіраванае некалькі груп архітэктараў з мэтай праектавання і будаўніцтвы праваслаўных храмаў, але галоўнай выявай для перабудовы шэрагу каталіцкіх касцёлаў пад праваслаўныя цэрквы. Пры гэтай “рэканструкцыі” касцёлаў не ўсе адмыслоўцы паставіліся з належным разуменнем да існавалых архітэктурна-мастацкім творам. У выніку шматлікім помнікам беларускага культавага дойлідства XVII-XVIII стст. быў нанесены значны мастацкі ущербкостел святых Сімеона і Алены

У культавай архітэктуры канца XIX - пачаткі XX у. у мастацка-стылістычным стаўленні аднаўляліся гістарычныя сярэднявечныя стылі: готыка, раманскі, “рускі” стыль. Так, пры праектаванні касцёлаў у асноўным аддавалася перавага неаготыцы, як, напрыклад, пры ўзвядзенні касцёла святых Сімеона і Алены (Чырвонага касцёла) у Менску (*) (1908-1910 гг.). У праваслаўнай культавай архітэктуры адмысловае месца займаў так званы візантыйскі стыль, характэрныя ўзоры яго - Крыжаўзвіжанская царква Спаса-Ефросиньевского кляштара (1893-1897 гг.) у Полацку і Мікалаеўская царква ( 2-я палова XIX у.) у Петрикове Гомельскай вобласці.

У апошнія гады ў Беларусі ідзе працэс вяртання дзяржавай вернікам шматлікіх культавых будынкаў, якія актыўна рэстаўруюцца. Акрамя таго, будуюцца новыя праваслаўныя, каталіцкія і пратэстанцкія храмы, а таксама мячэці.

На нашым сайце прадстаўленыя матэрыялы па культавым дойлідстве Беларусі, якія захоўваюцца ў трох нацыянальных архівах. У Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі (БГАНТД) прадстаўленыя дакументы Беларускага дзяржаўнага праектнага інстытута “Белдзяржпраект” (фонд 3), абласных праектных інстытутаў Брэста, Віцебску, Гомелю, Гародня, навукова-вытворчага аб’яднання “Белреставрация” (фонд 91), архітэктурна-праектнай майстэрні “Минскархпроект” (фонд 122). Гэта праекты рэстаўрацыі, рэканструкцыі будынкаў, обмерные чарцяжы, планы, схемы, фатаграфіі, фотонегативы. Чарцяжы выкананыя на кальцы, ватмане. Обмеры шматлікіх аб’ектаў праводзіліся ў канцы 1940-х - пачатку 1950-х гг. Прадстаўлена 58 аб’ектаў, з іх: каталіцкіх — 18, праваслаўных — 39, мячэцяў — 1; абхоплены перыяд 11-12, 15-20 стст., выкарыстана 8 архіўных фондаў, 103 архіўных справы.

Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтвы (БГАМЛИ) прадстаўлены калекцыямі з асабістага фонду доктара мастацтвазнаўства, прафесары Кацера М. З. (фонд 149, вопіс 3) і матэрыяламі, сабранымі мастаком Телешем У. Н. (фонд 325). Апісана 94 аб’екта, з іх: каталіцкіх — 27, праваслаўных — 54, сінагог — 11, мячэцяў — 2; абхоплены перыяд 11-12, 15-20 стст., выкарыстана 2 архіўных фонду, 81 архіўнае справа.

Беларускі дзяржаўны архіў кіна дакументы (БГАКФФД) прадстаўлены 48 аб’ектамі, з іх: каталіцкіх — 17, праваслаўных — 31; абхоплены перыяд 11-12, 16-20 стст.; выкарыстана 72 архіўных справы.

У агульнай складанасці БГАНДТ, БГАМЛИіі БГАКФФД прадстаўленыя 200 аб’ектамі. З іх: каталіцкіх — 62, праваслаўных — 124, сінагог — 11, мячэцяў — 3; абхоплены перыяд 11-12, 15-20 стст., выкарыстана 10 архіўных фондаў, 256 архіўных спраў.

Пералік паказаных вышэй дакументаў складзены па геаграфічнай прыкмеце размяшчэння культавых будынкаў (у алфавітным парадку па абласцях і ўсярэдзіне падзелу - па раёнах і населеным пунктам). На наяўныя праекты будынкаў прыводзяцца анатацыі, паказаныя пошукавыя дадзеныя, колькасць лістоў архіўных дакументаў.

Зыходны матэрыял па культавым дойлідстве Беларусі падрыхтаваны супрацоўнікамі архіваў: Шостак Г.І. (БГАНТД), Кекелевой Т. М. (БГАМЛі), Римашевской Т. М. і Коврігінай Н.М. (БГАКФФД).