Гістарычныя звесткі

Культура Беларусі (у дадзеным выпадку культура разглядаецца як сукупнасць створаных людзьмі падчас эканамічнай, грамадска-палітычнай і духоўна-творчай дзейнасці матэрыяльных і духоўных каштоўнасцяў, якія адлюстроўваюць гістарычна дасягнуты ўзровень развіцця чалавека і грамадствы)
мае багатую гісторыю, адзначаная вялікай колькасцю формаў і глыбінёй утрымання. Яна ставіцца да тыпу “адчыненых”, на ўсіх гістарычных этапах яе развіццё праходзіла ва ўзаемадзеянні з суседнімі славянскімі і іншымі еўрапейскімі культурамі. Пры гэтым у аснове беларускай культуры заўсёды было багатая спадчына народнай творчасці.

У V-X стст. на сучаснай тэрыторыі Беларусі сфармавалася срубная тэхніка драўлянага жылля, тыпы асноўных сродкаў працы, начыння, традыцыі народнага побыту і натуральнай гаспадаркі. Высокага канструктыўнага і эстэтычнага ўзроўняў дасягнулі хатнія рамёствы і прыкладнае мастацтва. На культурнае аблічча беларусаў, іх нацыянальны характар паўплывалі асаблівасці працэсу хрысціянізацыі іх продкаў, праходзілага пераважна мірным, эвалюцыйным шляхам. У пазнейшыя эпохі гарманічны сінтэз хрысціянскай духоўнасці і паганскай міфалогіі стаў адной з істотных чыннікаў росквіту беларускага фальклору.

Ярка выяўленыя спецыфічныя рысы характэрныя для культуры Беларусі XI-XII стст. Гэта перыяд росквіту Полацкага, Тураўскага, Пінскага княстваў з высокім узроўнем дойлідства, пісьменнасці, прыкладнага і выяўленчага мастацтваў, асветніцкай дзейнасці Ефрасінні Полацкай, Кірылы Тураўскага і інш. У XII-XIII стст. сфармаваліся арыгінальныя архітэктурныя школы ў Полацку (Сафійскі сабор) і Гародня (Каложская царква), створаныя культурныя шэдэўры (крыж Ефрасінні Полацкай майстры Лазара Богшы і інш.).

У XIII-XV стст. ішло станаўленне беларускай народнасці, дзяржаўнасці, старабеларускай мовы. Фармаваліся характэрныя рысы беларускай абароннай архітэктуры (Наваградскі, Лідскі, Крэўскі замкі), царкоўнага жывапісу і музыкі, ствараліся творы арыгінальнай і перакладнай літаратуры. У розных абласцях адбываўся сінтэз мясцовых традыцый і дасягненняў заходнееўрапейскай культуры, паўсталі мясцовыя разнавіднасці раманскага і гатычнага стыляў.

У пераходны перыяд ад сярэднявечча да новага часу склаўся беларускі тып рэнесанснай культуры (XVI - першая палова XVII у.), паўсталі перадумовы для станаўлення сучаснай беларускай мовы, літаратуры, тэатральнага, музычнага і іншых мастацтваў. У архітэктуры нараўне з готыкай атрымаў развіццё рэнесансны стыль. Важную ролю ў развіцці рэнесансных тэндэнцый, ва ўздыме беларускай культуры згуляла кнігадрукаванне. Заснавальнікам беларускага, а разам з тым і ўсяго ўсходнеславянскага кнігадрукавання стаў асветнік і гуманіст Францыск Скарына.

У выніку Люблінскай уніі 1569 г. з канца XVI у. адбывалася ўзмацненне ўздзеяння польскай культуры (у т.ч. яе насаджэнне), пачалася паланізацыя беларускага дваранства, гарадскіх вярхоў, школы, друку. Да канца XVII у. афіцыйнай мовай дзяржаўнага справаводства яшчэ заставаўся беларускі. Аднак у другой палове XVII - XVIII у. ён паступова стаў выцясняцца польскім і часткова лацінскім. Асноўны стыль беларускай мастацкай культуры XVII-XVIII стст. - барока - расчыніўся ў двух разнавіднасцях: усходнеславянскай (сфармавалася на аснове сінтэзу мясцовай культуры і заходнееўрапейскіх уплываў) і заходнееўрапейскай, носьбітамі якой у Беларусі былі каталіцкія і ўніяцкія ордэны. Абодва кірунку самабытна выявіліся ў архітэктуры. У XVII у. у Беларусі пачалося інтэнсіўнае развіццё свецкай філасофіі, школьнай адукацыі, кнігадрукавання, тэатральнага мастацтва, кніжнай графікі і партрэтнага жывапісу, драўлянай скульптуры ў народным стылі, царкоўнай і свецкай паэзіі, музыкі.

Пасля трох падзелаў Рэчы паспалітай (канец XVIII у.) і далучэнні Беларусі да Расійскай імперыі паланізацыя панавальных саслоўяў і афіцыйнай “элітарнай” культуры нават узмацнілася, а пасля прыгнечання нацыянальна-вызваленчых паўстанняў у Польшчы, Беларусі і Літве 1830-1831 гг. і 1863-1864 гг. замененая ўплывам рускай культуры. У такіх умовах культурна-творчыя магчымасці беларусаў галоўнай выявай выявіліся ў этнаграфічнай культуры (фальклор, народныя тэатры, дойлідства, прыкладнае мастацтва, абрадавая культура), якая аказала моцнае ўздзеянне на нацыянальнае мастацтва XIX-XX стст. У XIX у. народная культура і старабеларуская пісьмова-культурная традыцыя сталі асноўнай крыніцай нацыянальнага адраджэння. Адбывалася станаўленне новай беларускай літаратуры, нацыянальнага тэатра, пачалося даследаванне народных побыту і творчасці. Развівалася нацыянальная самасвядомасць, паўстала імкненне асэнсаваць гістарычную спадчыну беларускага народа. Станаўленне беларускай нацыянальнай культуры і яе размежаванне з панавальнымі ў боку расійскай і польскай культурамі выявілася ў развіцці сялянска-народніцкай, рэвалюцыйна-дэмакратычнай думкі, сацыяльна-крытычных матывах вусновай народнай творчасці, у народнай тэматыцы і нацыянальнай стылістыцы выяўленчага мастацтва, у навуковых даследаваннях жыцця і культуры беларусаў.

У XX у. у гады рэвалюцыі 1905-1907 гг. і пасля яе стваралася беларуская класічная літаратура, нацыянальныя друк і кнігавыдаўніцтва, нацыянальны тэатр, даследаваліся гісторыя Беларусі і нацыянальнай літаратуры, сфармаваліся асноўныя нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы. У гэты перыяд пачалі сваю творчую дзейнасць класікі беларускай літаратуры Янка Купала і Якуб Колас, іншыя выбітныя дзеячы культуры.

З абвяшчэннем у 1918 г. Беларускай Народнай Рэспублікі і ў 1919 г. Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі пачалося дзяржаўна-палітычнае самавызначэнне беларусаў. У 1920-е гг. у савецкай Беларусі ажыццяўляўся працэс беларусізацыі, у выніку чаго паступова складалася сістэма народнай адукацыі з беларускай мовай навучання, былі створаныя Інстытут беларускай культуры, Акадэмія навук Беларусі, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт і іншыя вышэйшыя вучэбныя ўстановы. У гэты час актыўна ішоў працэс станаўлення беларускай літаратурнай мовы, бурнае развіццё атрымалі нацыянальны тэатр, літаратура, выяўленчае мастацтва, музыка, кінематаграфія, архітэктура. З канца 1920-х гг. узмацнілася ідэалагічны ўплыў кампартыі ва ўсіх сферах грамадска-палітычнага і культурнага жыцця, пачалося згортванне беларусізацыі. Гэтыя працэсы перараслі ў рэпрэсіі 1930-х гг., у выніку якіх вялікія страты панеслі Акадэмія навук Беларусі, установы адукацыі, літаратурна-мастацкія арганізацыі і органы друку. Падвергнуліся рэпрэсіям шматлікія дзеячы культуры, паэты і пісьменнікі, навукоўцы.
У 1920-1930-е гг. развівалася беларуская культура і ў Заходняй Беларусі, нягледзячы на процідзеянне польскіх улад, якія праводзілі палітыку паланізацыі і ліквідацыі нацыянальнага беларускага руху. Тут дзейнічалі шматлікія нацыянальныя арганізацыі, існавала заходнебеларускі перыядычны друк, развівалася тэатральнае мастацтва.

У гады Вялікай Айчыннай вайны прадстаўнікі беларускай культуры ўлучыліся ў дужанне з ворагам. Шматлікія з іх працягвалі сваю дзейнасць у эвакуацыі, на франтах, у партызанах. У іх творчасці ў гэты перыяд пераважала героіка-патрыятычная тэматыка, публіцыстыка. На акупаванай тэрыторыі Беларусі ў гэты час выходзілі беларускія перыядычныя выданні.

Пасля XX з’езду КПСС (1956 г.) пачаўся працэс рэабілітацыі шматлікіх рэпрэсаваных дзеячаў культуры, навукі, літаратуры і мастацтвы. У грамадскую прытомнасць вярталася праўда аб гісторыі, несправядліва забытыя імёны і літаратурныя творы.
У другой палове 1950-1960-х гг. паспяхова развіваліся беларускае тэатральнае, выяўленчае, музычнае і іншыя выгляды мастацтваў. А са другой паловы 1960 па першай палове 1980-х гг. былі падрыхтаваныя і выдадзеныя шматлікія калектыўныя манаграфіі і энцыклапедычна-даведкавыя выданні па гісторыі беларускай літаратуры і мастацтвы, шэраг даследаванняў па гісторыі філасофіі і эстэтыкі, выйшла ў святло Беларуская савецкая энцыклапедыя ў 12 тамах, наступнае развіццё атрымала музейную справу ў Беларусі.

Новы этап у развіцці беларускай культуры пачаўся з канца 1980-х гг. Важнае значэнне для яе мела прыняцце Закона аб мовах у БССР (1990 г.), стварэнне Грамадствы беларускай мовы імя Ф. Скарыны. В1990 г. беларускай і замежнай грамадскасцю было адзначана 500-годдзе са дня нараджэння першадрукара і асветніка Францыска Скарыны. У канцы 1980 - 1990-х гг. вышлі некалькі энцыклапедычных выданняў,  нацыянальным вытокам беларускай культуры. На базе створанага ў 1991 г. Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Ф. Скарыны Міжнароднай і Нацыянальнай асацыяцыямі беларусістаў праводзіцца каардынацыя культуралагічных даследаванняў у Беларусі і за мяжой.