Замкавая архітэктура

Замкавае (прыгоннае) дойлідства Беларусі мінула складаны шлях развіцця. На беларускай зямлі паняцце “замак” не заўсёды мела аднолькавае значэнне. У гарадах замкам часта звалі ўмацаванае месца, былое ў старажытнасці крэпасцю і якое служыла для абароны жыхароў ад непрыяцеля. Замкамі таксама звалі ўсе выгляды ўмацаванняў або рэзідэнцый шляхетных людзей. Для Беларусі найболей дакладным з’яўляецца паданне аб замках як аб уласных умацаваннях феадалаў XVI-XVII стст. Часцяком гэта былі палацава-замкавыя ансамблі.

У залежнасці ад тыпу матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся пры будаўніцтве, замкавае дойлідства Беларусі дзеліцца на драўлянае і каменнае. У той жа час камень і дрэва часта дапаўнялі адзін аднаго ў адным умацаванні. Драўляныя прыгонныя будынкі да нашага часу не захаваліся. Некаторае паданне аб іх даюць вопісы маёмасці - інвентары і невялікая колькасць старых малюнкаў.

У залежнасці ад размяшчэння замкі дзеляцца на дзве групы. Да першай групы адносяць будынкі, пабудаваныя на ўзвышшах. Гэтае ўмацавання старога тыпу (да XV у.). Магутнасць і непрыступнасць такіх будынкаў забяспечваліся не толькі канструкцыяй, але і вышынёй, і крутасцю груда, на якім яны ўзводзіліся. Да другой групы адносяць замкі пазнейшага тыпу (XVI у.). Пераважна гэта феадальныя замкі, размешчаныя ў нізінах і падпяразаныя прыгоннымі сценамі з вежамі. Шматлікія замкі XIV-XVI стст. маюць рысы гатычнай архітэктуры.

Найстаражытнымі каменнымі замкамі Беларусі з’яўляюцца Ліда, Крэва, Наваградак, Гародня. Ліда і Крэва - найпростыя замкі першай паловы і сярэдзіны XIV у., пабудаваныя на насыпным грудзе, мелі магутныя сцены і нізкія, малалікія вежы. Наваградак і Гародня - замкі, узыходзячыя да XII-XIII стст. і перабудаваныя ў XIV-XVI стст., размешчаныя на высокіх грудах, з магутнымі шматлікімі вежамі.

Замак у Лідзе (Гарадзенская вобл.) - абаронны фарпост на шляхі крыжакоў - закладзеная пры вялікім князю літоўскім Гедыміне ў 1323 г. Пры аблогах былі пашкоджаныя сцены, разбураныя вежы, цалкам знішчаная драўляная забудова ўсярэдзіне. Цалкам разбураныя і якія былі ў замку дзве вежы, якія размяшчаліся ў кутах па дыяганалі.

Замак у Наваградку (Гарадзенская вобл.) найстаражытны на беларускай зямлі. Усталявана, што з пачатку XI у. і да сярэдзіны XIII у.на валах старажытнага Наваградка стаялі драўляныя сцены рознай канструкцыі, якія аднаўляліся не меней пяці разоў. Прыгонныя сцены і вежы на працягу стагоддзяў мадэрнізаваліся. Сцены, пабудаваныя пазней, утвораць шматкутнік, аб’яднаўчы некалькі веж. У XVI у. Наваградскі замак быў сямі і лічыўся адным з самых магутных для свайго часу. Замак моцна папакутаваў у перыяд вайны Расеі з Рэччу паспалітай 1654-1667 гг. Падчас Паўночнай вайны ў 1706 г.ён быў падарваны шведамі.

Стары замак (або Гарадзенская крэпасць) - гістарычна які склаўся комплекс абаронных умацаванняў - паўстаў на месцы селішча XI у. на высокім і стромкім грудзе, на правым высокім беразе Нёмана, пры ўпадзенні ў яго рэчкі Гараднічанкі. З канца XIII у. на працягу больш ста гадоў існавалы тут драўляны замак падвяргаўся шматлікім аблогам крыжакоў. У 1398 г. будынкі былі знішчаныя моцным пажарам. На іх месцы вырас новы, каменны замак. У 80-х гадах XVI у. пры каралю польскім і вялікім князю літоўскім Стэфане Баторыі Стары замак падвергнуўся карэннай перабудове. Ён быў задуманы як палацава-замкавы комплекс. Тут па праекце італьянскага архітэктара Скота пабудавалі новы каралеўскі палац у стылі рэнесансу. У наступным Стары замак зведаў шматлікія пераробкі.

Спалучэнне магутнай сістэмы абарончых умацаванняў (земляныя валы з бастыёнамі, глыбокія равы, прыгонныя сцены і вежы) з палацам, стаялым усярэдзіне, становіцца тыповым у замкавай архітэктуры Беларусі XVI-XVII стст.

Палацава-замкавыя ансамблі XVI-XVII стст. уяўляюць вялікую разнастайнасць архітэктурна-планавальных і аб’ёмных кампазіцый.

Выбітным творам беларускага дойлідства з’яўляецца замакрэў у Міры (Гарадзенская вобл.)Мірскі замак Замакрэў размешчаны на адчыненай і невысокай мясцовасці. З трох бакоў ён быў акружаны равамі і землянымі валамі з бастыёнамі, з чацвёртага, паўднёвага боку, затуляўся вадаёмам. Будаўніцтва палацава-замкавага комплексу праходзіла ў некалькі этапаў. Першапачаткова былі пабудаваныя прыгонныя сцены, вежы. Пазней, у пачатку XVII у., пры Мікалаю Радзівіле сіротцы, уздоўж усходняй і паўночнай сцен будуецца трохпавярховы палац. Сцены замка спачатку мелі вышыню каля 13 м, таўшчыня іх у падставе дасягае 3 м. Славутасцю замка з’яўляюцца вежы. Яны ўзвышаюцца над сценамі і маюць багаты разнастайны дэкор у выглядзе ніш і арнаментальных паясоў. Цяпер толькі галоўная, уязная, і юго-заходняя вежы захавалі першапачатковыя характэрныя рысы готыкі. Іншыя вежы, як і палац, атрымалі формы і дэкор архітэктуры рэнесансу. У XVII-XVIII стст. Мірскі замак уяўляў сабой раскошны палацава-замкавы комплекс, дзе дзіўна ўдала спалучаліся рысы ваенна-фартыфікацыйнага будынка і мяккасць, пышнасць і велічнасць палацавай пабудовы. Да нашых дзён замакрэў захаваўся ў паўразбураным стане, цяпер тут вядуцца рэстаўрацыйныя працы.

Нясвіжскі палацава-замкавы комплекшадэўрам архітэктуры з’яўляецца Нясвіжскі палацава-замкавы комплекс (Менская вобл.). У яго архітэктуры можна выявіць змешванне розных стыляў, што сведчыць аб многоэтапности будаўніцтвы і выкарыстанні мастацкіх дасягненняў розных гістарычных эпох. Каменны замак на месцы драўлянага ў Нясвіжы быў закладзены Н. Радзівілам Сироткой у 1583 г. Яго будаўніцтва на першым этапе вёў італьянскі архітэктар Ян Марыя Бернардони. Замак размяшчаўся ўбаку ад горада, на ўзвышшы. Патрапіць сюды можна было толькі па разборным драўляным масце. Вал вышынёй да 20 метраў і іншыя фартыфікацыйныя прылады, водныя перашкоды ператваралі замак у непрыступную крэпасць. За замкавымі ўмацаваннямі стаяла тры асобных каменных корпуса, утваральных унутраны двор.
Цэнтральны корпус, Цэнтральны корпус пабудаваны наадварот уязных варот, займаў сам Радзівіл. Гэта было трохпавярховы будынак з невялікімі васьміграннымі вежамі па кутах. Раз’яднаныя карпусы ў наступныя гады пераладжваліся і аб’ядноўваліся архітэктурнымі ўстаўкамі, утварыўшы замкнёны парадны двор. У 1706 г. замак быў разбураны шведамі. Адноўлены і перабудаваны ў стылі барока архітэктарам Казімірам Жданавічам пасля 1726 г. На працягу XVIII у. замак дабудоўваўся і пераладжваўся.

Нясвіжскі замак, рэзідэнцыя мясцовых Радзівілаў, у сваё час з’яўляўся і багатым культурным цэнтрам, Нясвіжскі замак цэнтрам сярэднявечнага мастацтва. Тут размяшчалася бібліятэка на 20 тысяч тамоў, дзе захоўваліся таксама рэдкія рукапісы і старадрукаваныя выданні, Нясвіжскі замак партрэтная і маляўнічая галерэі, якія налічвалі больш тысячы палотнаў, багатая калекцыя еўрапейскай, арабскай, японскай і кітайскай зброі, а таксама знакамітыя слуцкія пояса, карэліцкія і нясвіжскія шпалеры, вялікая калекцыя манет і медаляў, раскошная мэбля і інш.

З 1945 г. тут размяшчаўся санаторый “Нясвіж”. У цяперашні час ідзе рэстаўрацыя комплексу.

У пачатку XVII у. у Любчы (Гарадзенская вобл.) на беразе Нёмана пабудаваны палацава-замкавы комплекс Радзівілаў. З трох бакоў яго тэрыторыю атачаў абарончы роў, з чацвёртай - воды ракі. Паводле дакументаў XVII у. у Любчанском замку было чатыры вежы (захаваліся дзве), палац (не захаваўся). У галоўнай вежы, уязны, толькі верхні з чатырох паверхаў быў прыстасаваны да абароны і меў байніцы. Астатнія паверхі з прасторнымі вокнамі выкарыстоўваліся пад жыллё і дапаможныя памяшканні. Толькі праз арку ўезду ў вежы можна было патрапіць ва ўнутраны двор. Такі прыём замкнёнай прасторавай кампазіцыі быў тыповым для шматлікіх палацава-замкавых ансамбляў XVI-XVII стст.

У XVIII у. у Беларусі фармуецца новы тып палацавага будынка ў выглядзе адчыненай кампазіцыі, увязанай з навакольнай прыродай. Звычайна палац размяшчаўся паміж парадным дваром і вялікім садам-парком. Ад уязных варот галоўную вось архітэктурнай кампазіцыі ўсяго палацавага комплексу працягвала абсаджаная дрэвамі дарога, а са боку парка - шырокая алея. Пры стварэнні пышных магнацкіх рэзідэнцый дойліды таго часу выкарысталі мастацка-кампазіцыйныя сродкі архітэктуры позняга барока або ракако. Ва 2-й палове XVIII у. у палацавым будаўніцтве на змену барока прыходзіць класіцызм, які канчаткова зацвердзіўся ў канцы стагоддзя.

палацавы ансамбль у Ружанахкрупным і цікавым у мастацкім стаўленні з’яўляецца палацавы ансамбль у Ружанах (Брэсцкая вобл.). Яго будаўніцтва вялося шматлікія гады. Закладзены ў эпоху панавання барока, палац быў значна зменены ў перыяд станаўлення класіцызму. Гэтая перабудова ставіцца да 1788 г. і звязана з імем Яна Бекера, прыдворнага архітэктара магната Сапегі. Палацавы ансамбль палацавы ансамбль у Ружанах размясціўся на высокім грудзе над горадам, ён складаўся з галоўнага і двух дапаможных карпусоў, магутнай аркады і манументальных уязных варот, уяўлялых сабой сапраўдную трыўмфальную арку.

Палац у Святску, блізу Гародні, пабудаваны ў 1779 г. дойлідам Джузэпэ Сака для магната Валовіча, па характары архітэктурна-мастацкіх прыёмаў можна аднесці да эпохі росквіту барока, але шмат у чым ужо тут адчуваецца ўплыў класіцызму. Комплекс складаецца з цэнтральнага корпуса і двух флігеляў. У афармленні інтэр’еру палаца значнае месца было адведзена жывапісу.

Прыкметнай з’явай у развіцці палацавай архітэктуры Беларусі можна лічыць будаўніцтва ў стылі класіцызму палаца ў Гомелі, закладзенага для вядомага рускага вайскавода П. Румянцава. Узвядзенне палацавага комплексу вялося ў некалькі этапаў. У 1785-1793 гг. быў пабудаваны галоўны корпус палаца (архітэктар Я. Аляксееў з удзелам архітэктара К. Бланка). У 1794-1805 гг. - будаўніцтва двух флігеляў і каланады (архітэктар Дж. Кларк). Трэці этап - 1837-1851 гг. - звязаны з пераходам валодання да генерала-фельдмаршалу І. Паскевічу, рэканструкцыяй і дабудоўкай палаца (архітэктар А. Ідзковскі). Асаблівасцю гомельскага палацавага комплексу з’яўляецца наяўнасць выдатнага прыбярэжнага паркавага масіва. Палац моцна папакутаваў у гады Вялікай Айчыннай вайны, засталіся адны сцены. Цяпер ён цалкам адноўлены, тут размяшчаецца абласны краязнаўчы музей.

У 1827 г. архітэктарам Б. Тычецкім быў пабудаваны грандыёзны па сваіх памерах палац у Снове (Менская палац у Снове вобл.). Першапачаткова ў палацы было сто пакояў і зала. Пазней унутраная планоўка будынка зведала шмат змен. Палац-сядзіба размешчаны на адчыненым месцы ў звілістай рэчкі Сновки, яго працягласць каля 140 м. Галоўны ўваход у палац вылучаны чатырохколонным порцікам іянічнага ордэра. Да асаблівасці палаца-сядзібы ў Снове можна аднесці вялікую раскрытасць кампазіцыі будынка, выразнасць планавальнай і аб’ёмнай пабудовы, а таксама строгасць архітэктурных формаў і прастату канструктыўнага рашэння. Тут ярка ўвасобленыя рысы архітэктуры класіцызму.

У 30-х гадах XIX у. у маёнтку буйнага землеўладальніка Э. Булгака Жылічах (Дабосна) блізу Бабруйска (Магілёўская вобл.) быў створаны вялікі палацавы ансамбль з парком і дапаможнымі будынкамі. Палац, створаны архітэктарам К. Подчашінскім, з’яўляецца цэнтрам кампазіцыі ўсяго палацава-паркавага комплексу. Архітэктура палаца вытрыманая ў класічных традыцыях пачатку XIX у. Пляц усяго комплексу з вадаёмамі, пладовымі садамі і шматлікімі дапаможнымі будынкамі дасягала 100 га.

Будаўніцтва палацаў-сядзібаў складае адну з асаблівасцяў архітэктуры Беларусі канца XVIII і 1-й паловы XIX у. Распрацоўваючы палацава-сядзібныя комплексы, архітэктары паднялі іх архітэктуру на высокі мастацкі ўзровень. Палацы і сядзібы, вялікая колькасць якіх было пабудавана ва 2-й палове XIX у., складаюць адну з найцікавых старонак гісторыка-архітэктурнай спадчыны Беларусі.

На нашым сайце прадстаўленыя матэрыялы па архітэктуры замкаў і палацава-сядзібных ансамбляў Беларусі, якія захоўваюцца ў двух нацыянальных архівах. У Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі (БГАНТД) маецца праектная дакументацыя па рэстаўрацыі і абследаванню будынкаў. У асноўным гэта комплексныя навуковыя пошукі, выкананыя супрацоўнікамі Беларускага рэстаўрацыйна-праектнага інстытута ў 70-х гадах XX у. Акрамя таго, у дадзены тэматычны агляд дакументаў увайшлі матэрыялы з фондаў праектнага інстытута “Гродногражданпроект” (фонд 39), адмысловых навукова-рэстаўрацыйных вытворчых майстэрняў (фонд 91), творчай архітэктурна-праектнай майстэрні “Мінскархпроект” Беларускага звяза архітэктараў (фонд 122). Прадстаўленыя 24 аб’екта, абхоплены перыяд 11-20 стст., выкарыстана 4 архіўных фонду, 219 архіўных спраў.

Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтвы (БГАМЛі) прадстаўлены аглядам і малюнкам фотадакументаў з асабістых фондаў доктара мастацтвазнаўства, прафесары Кацера М. З. (фонд 149, вопіс 3), мастака Телеша Ў. Н. (фонд 351), а таксама мастацтвазнаўца і графіка Герасімавіча П.Н. Прадстаўлены 31 аб’ект, абхоплены перыяд 9-19 стст., выкарыстана 3 архіўных фонду, 36 архіўных спраў.
У агульнай складанасці апісана 47 аб’ектаў, абхоплены перыяд 9-20 стст., выкарыстана 7 архіўных фондаў, 255 архіўных спраў.